Alimenty za czas przeszły

zegarŚwiadczenia alimentacyjne z natury rzeczy są świadczeniami okresowymi. Służą bowiem zaspokajaniu bieżących (aktualnych) potrzeb osób uprawnionych, zarówno materialnych jak i niematerialnych.

Zasada alimentów na przyszłość doznaje co prawda pewnych ograniczeń. Oczywiście z korzyścią dla uprawnionych. Wolno dochodzić alimentów za okres wsteczny, nie dłużej jednak niż za 3 lata.

Oprócz limitu czasowego ustanowionego dla alimentów za czas przeszły, muszą być spełnione jeszcze inne warunki.

Alimentów za czas ubiegły można dochodzić w razie spełnienia co najmniej jednej z poniższych przesłanek:

  1. Z okresu, za który uprawniony żąda alimenty – pozostały niezaspokojone potrzeby.
  2. Uprawniony w celu realizacji swych potrzeb w danym okresie – zmuszony był do zaciągnięcia zobowiązań (długów) i nie zostały one spłacone do chwili obecnej, w całości lub części.

Niekiedy alimenty wsteczne mogą stanowić znaczną sumę pieniężną. Będzie to z reguły wtedy, kiedy będą zasądzane za dłuższy przedział czasowy. Dlatego też sąd władny jest, rozłożyć jednorazową skapitalizowaną kwotę na raty, tak aby ułatwić spłatę dłużnikowi. Wszakże sąd może to uczynić, ale nie musi. W każdym razie decydować będzie sytuacja finansowa dłużnika.

Zdarza się i tak, iż alimenty są ustalone wyrokiem sądowym (umową alimentacyjną), lecz wskutek wzrostu potrzeb uprawnionego – ich rozmiar nie wystarcza na pokrycie jego usprawiedliwionych potrzeb. Bądź co bądź sam uprawniony nie występuje od razu z żądaniem podwyższenia alimentów.

W opisanej sytuacji uprawniony ma możliwość dochodzenia alimentów za okres zaszły, nawet pomimo tego, że mógł to zrobić (uzyskać wyższe alimenty) wcześniej – występując bezpośrednio po zmianie stosunków alimentacyjnych. Decydujący bowiem jest obowiązek rzeczywisty, a nie orzeczony.

Na koniec warto wspomnieć, iż sąd rozpoznając sprawę o alimenty ustala alimenty na przyszłość i jeśli strona chce otrzymać alimenty za czas przeszły musi zgłosić wniosek w tym przedmiocie. Brak stosownego wniosku powoduje niedopuszczalność zasądzenia takich alimentów.


Uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem dziecka

zwolnienie„Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się”.

Prawo rodzinne i opiekuńcze nakłada na rodziców obowiązek alimentacyjny, aż do chwili uzyskania przez dziecko zdolności do samodzielnego utrzymania się. Samodzielność życiowa dziecka, przejawiająca się w możliwości zaspokojenia swych potrzeb z własnych zarobków lub majątku nie jest równoważna z osiągnięciem przez dziecko pełnoletniości.

Warto jeszcze dodać, że rodzice z chwilą ukończenia przez dziecko 18 lat – mają ograniczony wpływ na postępowanie dziecka, co może powodować pewną samowolę. Władza rodzicielska przysługuje rodzicom do chwili uzyskania przez dziecko pełnoletniości. Z nadejściem tegoż momentu – dziecko nie jest obowiązane bezwzględnie słuchać rodziców, we wszystkich sprawach dotyczących jego osoby.

Jednakże dziecko powinno konsultować z rodzicami ważniejsze kwestie związane z jego przyszłością, nie ma takiego przymusu, ale sam fakt troski rodziców o rozwój dziecka przez tyle lat wymaga swego rodzaju pokory. Nie oznacza to jednak, iż dziecko musi wykonywać wszystkie kroki pod dyktando rodziców.

Jakby nie było wspólna wymiana poglądów na dany temat może doprowadzić do względnej zgodności w zasadniczych sprawach oraz załagodzić nieporozumienia. W rezultacie kompletny brak wpływu rodziców na zachowanie dziecka (np. edukacja, kariera zawodowa itd.) – może przemawiać za zasadnością uchylenia obowiązku alimentacyjnego.

Dziecko, pomimo że ukończyło 18 rok życia, a tym samym ma pewny stopień dojrzałości życiowej – nie zawsze jest w stanie utrzymać się samo. I tutaj pojawia się pytanie, czy rodzice nadal bezwzględnie (zawsze) są obowiązani do alimentowania dziecka, czy też mogą w jakiś sposób zwolnić się od tegoż obowiązku?


Sprzeczność żądania alimentów z zasadami współżycia społecznego

zakaz_wjazduZobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Nie dotyczy to obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka”.

Jedną z podstaw do uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego zobowiązanego jest sprzeczność domagania się alimentów przez uprawnionego z zasadami współżycia społecznego. Na cytowany przepis mogą powoływać się wszyscy krewni (w linii prostej i bocznej), powinowaci, małżonkowie, osoby związane stosunkiem przysposobienia (adopcji).

Określenie „sprzeczność z zasadami współżycia społecznego” jest pojęciem nieostrym (niedookreślonym). Przez zasady współżycia społecznego możemy rozumieć reguły słuszności, moralności, obyczajności. Zachowanie zgodne z zasadami współżycia społecznego zasługuje na aprobatą społeczeństwa, a sprzeczne z tymi zasadami – na dezaprobatę.

Po co to w ogóle potrzebne?  Nie da się przewidzieć wszystkich możliwych sytuacji życiowych, które mogą powstać na tle danych stosunków społecznych. Klauzula generalna „zasad współżycia społecznego” służy przede wszystkim uelastycznieniu prawa, to znaczy dostosowania go do realiów rzeczywistości. Toteż winna być rozpatrywana w płaszczyźnie obiektywnego poczucia sprawiedliwości społecznej.

Pomimo, że osoba uprawniona do alimentów spełnia wszystkie wyraźnie wskazane w przepisach prawnych warunki – sąd może nie nałożyć na zobowiązanego obowiązku alimentacji, bądź uchylić tenże obowiązek – gdy postępowanie uprawnionego stanowi nadużycie przysługującego mu prawa i w konsekwencji jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Niewłaściwe postępowanie uprawnionego alimentacyjnie, na tle zasad współżycia społecznego może mieć różną postać. Nie da się i zresztą nie miałoby sensu wymienienie wszystkich zachowań, jakie mogłyby być uznane za negatywne społecznie.

Każda sprawa w tym względzie jest oceniana przez sąd, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnego przypadku. Nie ukrywam, że w dużej mierze uwzględnienie lub oddalenie naszego żądania – uzależnione jest od osobistych wartości sędziego, jakimi kieruje się przy podejmowaniu decyzji. W najgorszym wypadku mamy możliwość odwołania się od rozstrzygnięcia sądu (apelacja).

Spróbujmy podać kilka przykładów niewłaściwych działań uprawnionego, które mogą być uznane za niezgodne z zasadami współżycia społecznego.

Uprawniony do alimentów narusza godność osobistą zobowiązanego; uprawniony dopuścił się występku (przestępstwa) przeciwko zobowiązanemu; uprawniony żyje „na garnuszku” zobowiązanego nie podejmując żadnych starań w celu uzyskania kwalifikacji zawodowych, podjęcia pracy lub w inny sposób zdobycia możliwości samodzielnego utrzymania się; uprawniony, wiedząc że ma zapewnione alimenty prowadzi „rozpustny” tryb życia; uprawniony marnotrawi otrzymywane od zobowiązanego alimenty i nie przeznacza ich na zaspokajania swych usprawiedliwionych potrzeb itd.

Jak się zwolnić z obowiązku płacenia alimentów? Jeżeli jest to pierwsza sprawa sądowa w tym przedmiocie, to osoba na której ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny – musi wykazać przed sądem (udowodnić), iż postępowanie uprawnionego jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i z tego powodu wnosi o oddalenie powództwa o alimenty.

Jeśli alimenty zostały już zasądzone wcześniej, konieczne jest wystąpienie z wnioskiem o uchylenie obowiązku alimentacyjnego, z powodu zmiany okoliczności faktycznych (stosunków), jakie przyczyniły się do wygaśnięcia (niezasadności) alimentów tj. zachowywania się uprawnionego w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Pamiętajmy, że w jednym i w drugim przypadku trzeba udowodnić, że żądanie alimentów przez uprawnionego jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego i w związku z tym nie zasługuje na uwzględnienie przez sąd. Jeżeli chodzi o dowody na ten fakt, to chyba najbardziej odpowiednie będą zeznania świadków, którzy potwierdzą naganne zachowanie uprawnionego. Oczywiście niewykluczone jest zgłoszenie innych środków dowodowych.

W stosunku do małoletniego dziecka – rodzice nie mogą uchylić się od obowiązku łożenia na jego utrzymanie. Nieważne przy tym jest to, jak postępowanie dziecka jest moralnie naganne, czy też zawiera w sobie sygnały znacznej demoralizacji. Rodzice są obowiązani utrzymywać dziecko bez względu na wszystko. Źródłem tego jest szczególny wyraz troski ustawodawcy o zapewnienie małoletniemu środków utrzymania i wychowania.


Przysposobienie niepełne a alimenty

przysposobieni_2Skutki przysposobienia niepełnego (adopcji częściowej) polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym (adoptującym) a przysposobionym (adoptowanym). Rozciągają się także na zstępnych przysposobionego (jego dzieci, wnuków).

Ten rodzaj przysposobienia powstaje w razie gdy:

  • przysposabiający za zgodą osób, których zgoda jest potrzebna do przysposobienia – zażąda tak, albo
  • rodzice przysposobionego nie wyrazili zgody przed sądem opiekuńczym na pełne przysposobienie dziecka tj. bez wskazania osoby przysposabiającego.

Kolejność obowiązku alimentacyjnego na rzecz przysposobionego:

1. przysposabiający,

2. wstępni przysposobionego (rodzice, dziadkowie – naturalni),

3. rodzeństwo przysposobionego (brat, siostra).

Kolejność obowiązku alimentacyjnego na rzecz krewnych przysposobionego:

Obowiązek alimentacyjny względem wstępnych i rodzeństwa obciąża przysposobionego dopiero w ostatniej kolejności.

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka tzw. przysposobienie pasierba przez ojczyma/ macochę. W tym wypadku przysposobienie nie ma wpływu na obowiązek alimentacyjny między przysposobionym, a tym drugim małżonkiem i jego krewnymi. Stosuje się ogólne reguły dotyczące obowiązku alimentacyjnego między krewnymi.

Kolejność obowiązku alimentacyjnego na rzecz przysposabiającego:

1. przysposobiony i zstępni przysposobionego oraz zstępni przysposabiającego (dzieci naturalne) – na równi,

2. wstępni przysposabiającego,

3. rodzeństwo przysposabiającego.

Kolejność obowiązku alimentacyjnego na rzecz krewnych przysposabiającego:

Krewni przysposabiającego nie uzyskują uprawnień do świadczeń alimentacyjnych od przysposobionego.


Przysposobienie pełne a alimenty

przysposobienie_pelnePrzez przysposobienie pełne (adopcja całkowita) powstaje między przysposabiającym (adoptującym) a przysposobionym (adoptowanym) taki stosunek, jak między rodzicami a dziećmi. Inaczej mówiąc pozycja prawna dziecka przysposobionego została zrównana z pozycją dziecka pochodzącego od rodzica.

Przysposobiony nabywa prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa w stosunku do krewnych przysposabiającego – rodzi się obowiązek alimentacyjny.

Ustają prawa i obowiązki przysposobionego wynikające z pokrewieństwa względem jego krewnych, jak również prawa i obowiązki tych krewnych względem niego – ustaje obowiązek alimentacyjny.

Skutki przysposobienia rozciągają się na zstępnych przysposobionego, co oznacza że obowiązek alimentacyjny będzie również miał do nich zastosowanie.

To są podstawowe zasady. W niektórych wypadkach sytuacja komplikuje się trochę. Zastanówmy się teraz nad nimi.

Przysposobienie pasierba w trakcie małżeństwa

Jeżeli pasierb zostanie przysposobiony przez ojczyma lub macochę, to nie ustają prawa i obowiązki w stosunku do rodzica, z którym ojczym (macocha) zawarł(a) małżeństwo oraz jego krewnych.

Ustają natomiast prawa i obowiązki przysposobionego (pasierba) w stosunku do drugiego z rodziców, z którym przysposabiający (ojczym albo macocha) nie zawarł małżeństwa oraz jego krewnych.

Przysposobienie pasierba po ustaniu małżeństwa

W wypadku gdy małżonek przysposobił dziecko swego małżonka po śmierci drugiego z rodziców przysposobionego, nie ustają więzy rodzinne względem krewnych zmarłego, jeżeli w orzeczeniu o przysposobieniu sąd opiekuńczy tak postanowi. Gdyby tak się stało przysposobiony mógłby żądać alimentów od krewnych zmarłego rodzica i vice versa.

Jaka jest kolejność obowiązku alimentacyjnego?

W następstwie przysposobienia pełnego między przysposabiającym a przysposobionym jest obowiązek alimentacyjny równoważny jak pomiędzy rodzicami i dziećmi. To nie podlega dyskusji. Stosujemy tu ogólne reguły dotyczące kolejności alimentowania.

Pełne przysposobienie pasierba tj. dziecka swojego małżonka powoduje, że obowiązek alimentacyjny względem niego ma przedstawioną kolejność.

1. rodzic naturalny i przysposabiający,

2. wstępni osób wymienionych w pkt 1. (dziadkowie, pradziadkowie przysposobionego),

3. zstępni przysposabiającego (rodzeństwo naturalne i przyrodnie przysposabiającego).